Müasir bir millətin doğuşu: Rusiyanın təcavüzü Ukrayna ilə bağlı hansı...

Amerikalı tarixçi, Yel Universitetinin professoru, 53 yaşlı Timoti Snayder Şərqi Avropa tarixi üzrə aparıcı Qərb mütəxəssisidir. Avqustun sonunda o, müasir Ukraynanın formalaşması ilə bağlı mühazirələr kursu keçirdi. Onların bir çox aspektlərdən maraqlı olması səbəbindən Qaynarinfo bu materialları təqdim edir. Sizlərə kursun ikinci mühazirəsi təqdim olunur. 

İlk mühazirəni BURDAN oxuya bilərsiniz.

Heç bir millət daimi olmayıb. Amma millət yaranan kimi o, ən düzgün və ədalətli görünən üsuldan istifadə edərək öz keçmişindən danışmağa başlayır.

Məsələ ondadır ki, millət özü tamamilə müasir bir fenomendir. Amma bir millət meydana çıxan kimi öz keçmişinə nəzarət etmək iddiasında olur. Və sonra onun haradan gəldiyi sualına mənalı cavab vermək çətinləşir.

Millətin haradan gəldiyinin ilk aydın cavabı var. Əksər insanların həyatında millət bir ideya kimi ən bayağı əməli məna ilə - vəzifəsi milli şüur və kimliyin formalaşması olan milli tərbiyə sistemi ilə gəlir. Bəlkə də heç kimə məktəbdə öyrədilməyib ki, Amerikada müstəqillik uğrunda müharibə ingilislərin qələbəsi ilə başa çatsaydı, bir millət olaraq Amerika milləti olmayacaqdı.

Millətin yaranmasının aşkar yolu institusional yoldur. Millət dövləti, dövlət təhsili, təhsil uşaqları idarə edir, sonra uşaqlar cəmiyyətdə sağlam düşüncə sayılan şeylərə inanırlar. Və 100 hadisədən 99-da siz ömür boyu sizi yeddi yaşında salınan tələdə qalırsınız.

Bir millətin keçmişi mənimsəməsinin digər bir yolu institutlarla deyil, tarixin üç səviyyəli forması ilədir.

Söhbət ondan gedir ki, bir vaxtlar bir sıra səbəblərə görə itirilən məsumluq və ümumi rifah halı var idi. İndi isə millət öz təbii tarixi dövranını başa çatdırmaq üçün bu məsumluğun bərpası ilə məşğul olmalıdır.

Qəribədir ki, məsumluğa diqqət çəkənlər çox vaxt imperiya və ya post-imperiya xalqlarıdır. Onlar hər şeyin yaxşı olduğu bir vaxta diqqət yetirirlər.

Ancaq tarix əslində belə işləmir. Praktikada bu üç hissə və ya mərhələ mövcud deyil. Tarix sadəcə olaraq millətlə baş verən metamorfozaları əks etdirir. Onlardan biri də daha çox insanı siyasətə cəlb etməkdir. Bu, feodalizm deyil, monarxiya deyil, aristokratiya deyil, oliqarxiya deyil.

Belə bir idarəetmə mexanizmi mütləq demokratiyanın bərqərar olması demək deyil, millət xalqın subyekti olduğu bir siyasət formasıdır.

 

Marksizm və müasir millət ideyası faktiki olaraq eyni vaxtda, təxminən 19-cu əsrin ortalarında meydana gəlib. Onların arasında canlı əlaqə var və bir şeyi çıxmaq şərtilə, onlar hətta müəyyən qədər oxşardırlar: marksist tarixi millətlərə ayrılmayan fəhlə sinfinə, milli tarix isə ayrı-ayrı millətlərə aiddir.

Təxminən 1900-cü illərdə bir neçə marksist, o cümlədən Kazimej Kelles-Krauz modernləşmənin milli məsələni ortadan qaldırmadığını, əksinə, millətin doğulmasının "tətikçisi” olduğunu qeyd ediblər.

Şəhərdə "qaynar qazan”a şərait yaradan kapitalist sistemində yerli adət-ənənələrdən qopmuş insanlar üçün ünsiyyətin ən aşağı ortaq məxrəci onları hamıdan ayıran dilidir. Və beləliklə, insanlarda yadlaşma hissi fonunda milli oyanışa keçid baş verir.

Bundan əlavə, modernləşməyə gedən dövlət vətəndaşları "tərbiyələndirir”, onları savadlı insan edir ki, bu da özünüidentifikasiya prosesinə təsir göstərir. Belə şəraitdə savad imperiya mərkəzi ilə eyniləşdirməyə deyil, eyni dildə oxuyub yazdığınız müəyyən bir millətlə eyniləşdirməyə kömək edir.

Buna görə də Kelles-Krauz belə nəticəyə gəlir ki, millət müəyyən növ modernləşmənin nəticəsidir və heç bir halda qədim bir şey deyil. Nümunə olaraq o, yəhudiləri və ukraynalıları göstərir. 20-ci əsrin əvvəllərində yəhudilərin bir millət olması fikri ümumiyyətlə absurd hesab olunurdu. Çünki o zamanlar millətin obyektiv atributları sayılan xüsusiyyətlərdən məhrum idilər. Məsələn, ərazidən.

Kelles Krauz öz işində bizi keçmiş hesab olunanları bir kənara qoymağa və modernləşmənin insanlara necə təsir etdiyinə baxmağa təşviq edir. Belə çıxır ki, bu "obyektiv əlamətlərin” olub-olmamasının heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Yeganə vacib olan odur ki, modernləşmə "yadlaşma”, urbanizasiya prosesini nəzərdə tutur ki, bu da sonradan həmrəyliyin yeni formalarının yaranmasına gətirib çıxaracaq.

Ukrayna millətinin mənşəyi haqqında nəzəriyyələrin qurulması prosesi 19-cu əsrdən başlayır və Mixail Qruşevskinin fəaliyyəti ilə bağlıdır. O, müasir Ukrayna ərazisində ilk dəfə populizmlə məşğul olub. O dövrün şəraitində populizm xalqa əl uzatmaq, bu xalqın kim olduğunu öyrənməyə çalışmaq demək idi.

Bəs sizinlə eyni dildə danışmayan və ya əhəmiyyətli dərəcədə fərqli adətlərə sahib olan, lakin uzun müddət sizin yanınızda yaşayan başqa insanlar varsa, onda necə? Ukrayna cəmiyyətində o zamanlar belələri yəhudilər, polyaklar və ruslar idi. Ukrayna dövlətinin yaranması prosesində onlarla nə etmək lazımdır?

Bu suala Ukrayna milli genezisi müzakirəsinin başqa bir iştirakçısı - Vyaçeslav Lipinski cavab verir. O deyir ki, millətin özü siyasi cəhətdən kifayət qədər fərasətli olmalıdır: "Yaxşı, Polşa zadəganları üçün yer olmalıdır. Yəhudilər üçün bir yer olmalıdır. Torpağımıza sahib çıxan insanlara yer olmalıdır. Biz onlara məhəl qoymaya bilmərik”.

Bu nəzəriyyəyə Ukrayna ifrat sağçı siyasətinin ən mühüm ideoloqu Dmitri Dontsov qarşı çıxır. O, azlığı millətin mütləq düşməni hesab edir və xalqın monoetnikliyinin vacibliyində təkid edir.

Sonda İvan (Stepan) Rudnitski bu tarixi mübahisəyə nöqtə qoyur. O, belə bir mövqe tutur ki, millət siyasi aktdır. Əlbəttə ki, modernləşmə, ənənəvi torpaq sahibləri sinifləri və yəhudilər vacibdir. Bütün bunlar çox böyük əhəmiyyət kəsb edir, lakin millət gələcəyə yönəlmiş fundamental siyasi aktdır.

Rudnitskinin əsərləri Ukraynanın indiki vəziyyətinə birbaşa təsir etdi, çünki millətin nəzəriyyəsi mücərrəd bir şey deyil. Bu həm də milləti necə formalaşdırmağınızla bağlıdır.