“Qara siyahı” rəsmi termin deyil, bu, mənfi kredit tarixçəsini ifadə edən xalq anlayışıdır. Real mexanizm Azərbaycan Kredit Bürosu ASC-nin bazasına əsaslanır: bütün banklar müştərilərin ödəniş davranışını bu bazaya ötürür, yeni kredit qərarları isə həmin məlumatlara görə verilir.

Vətəndaş əsasən dörd halda mənfi kredit tarixçəsinə sahiblənir: ödənişi 30 gündən çox gecikdirmək, borcu ümumiyyətlə ödəməmək, kredit üzrə məhkəmə prosesinin başlanması və zaminlik götürülmüş şəxsin borcunu ödəməməsi. Bu sonuncusu xüsusilə diqqət çəkir – insan öz borcunu yox, başqasının borcunu qarantiya etdiyi üçün özü mənfi tarixçə qazana bilir.

Borcu ödəməklə siyahıdan çıxmaq olurmu – ən geniş yayılmış yanlış anlayış budur. Büro ödəniş faktını qeydə alır – “borc ödənildi” işarəsi tarixçəyə əlavə olunur. Lakin “vaxtında ödənilmədi” qeydi silinmir. Bu iki qeyd bir yerdə qalır. Bankın məmuru hər ikisini görür və qərarını ona görə verir.

Mənfi qeydlər qanuna görə büro bazasında 5 il saxlanılır. Bu müddət borcun ödənildiyi gündən deyil, son gecikmənin qeydə alındığı gündən hesablanır. Praktikada ciddi gecikmə tarixçəsi olanlar bu 5 il tamamlanana qədər adətən kredit ala bilmir. Müddət bitdikdən sonra da bəzi banklar ilk mərhələdə yalnız kiçik məbləğli kreditlərdən başlayır.

Bərpa üçün konkret addımlar aşağıdakılardan ibarətdir.

Birinci addım mütləqdir: bütün borclar, faizlər və cərimələr tam ödənilməlidir. Qismən ödəniş yetərli deyil. Bundan sonra kiçik məbləğli kredit götürüb onu vaxtında ödəmək lazımdır. Bu yolla müsbət tarixçə formalaşır. Bəzi banklar yüksək faizlə belə zəif tarixçəsi olanlara şans verir. Bunu imkan kimi qəbul etmək düzgündür. 5 il müddəti bitdikdən sonra mənfi qeydlər sistemdən silinir.
Hər bir vətəndaş öz kredit tarixçəsini yoxlaya bilər.

Azərbaycan Kredit Bürosunun saytı (acb.az) vasitəsilə və ya filialına müraciətlə hər bir vətəndaş ildə bir dəfə kredit hesabatını pulsuz əldə edə bilər. Hesabatda yanlış məlumat varsa, ödənildiyi halda ödənilməmiş göstərilən borc, ya da başqasına aid öhdəlik sizin adınıza yazılıbsa büroya yazılı şikayət verilir. Büro 30 gün ərzində araşdırıb cavab verməlidir. Bank çekləri və ödəniş orderləri kimi sənədlərlə isbat edilən səhvlər düzəldilir.

Kredit bürosu sistemi cəza mexanizmi deyil, risk idarəetmə alətidir. Mənfi tarixçə vətəndaş üçün qaçılmaz son deyil. Sistemin qaydalarını bilmək, onu dəyişdirməkdən daha güclü silaha çevrilir.

Akif NƏSİRLİ