1 Mayın gizli tarixçəsi: etiraz, qan və həmrəylik

Mayın 1-i dünyanın bir çox ölkələrində Beynəlxalq Əmək Günü kimi qeyd olunur və bu tarix artıq bir əsrdən çoxdur ki, əməkçilərin hüquqlarının müdafiəsinin, sosial ədalət uğrunda mübarizənin və işçi həmrəyliyinin simvolu kimi yaşayır. Bu gün xüsusilə sənayeləşmiş və kapitalist iqtisadi modelə malik ölkələrdə mühüm ictimai-siyasi məna kəsb edir.

Tarixi baxımdan 1 mayın beynəlxalq zəhmətkeşlər günü kimi qeyd olunması qərarı 1889-cu ilin iyul ayında Fransanın paytaxtı olan Paris şəhərində keçirilmiş II İnternasional Konqresində qəbul olunub. Bu konqresdə müxtəlif ölkələrdən gəlmiş sosialist və fəhlə hərəkatı nümayəndələri bir araya gələrək, işçi sinfinin hüquqlarının qorunması və əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması uğrunda qlobal mübarizənin vahid simvola ehtiyacı olduğunu vurğulamışdılar. Onların məqsədi 1 may tarixini yalnız bir gün kimi deyil, bütün dünyada zəhmətkeşlərin ortaq mübarizə platformasına çevirmək idi.

Bu qərarın əsas ideoloji və emosional təməli isə daha əvvəl, 1886-cı ilin 1 mayında ABŞ-ın sənaye mərkəzlərindən biri olan Çikaqo şəhərində baş verən hadisələrə dayanır. Həmin dövrdə fəhlələr gündə 10–12 saat, bəzən isə daha artıq işləməyə məcbur edilirdi. Buna qarşı çıxan minlərlə işçi 8 saatlıq iş günü tələbi ilə kütləvi tətil və nümayişlərə başladı. Bu etirazlar qısa müddətdə geniş vüsət aldı və ölkənin müxtəlif şəhərlərinə yayıldı.

Çikaqoda keçirilən aksiyalar xüsusilə dramatik və faciəvi sonluqla yadda qaldı. Nümayişlər zamanı polis qüvvələrinin müdaxiləsi, zorakılıq və silahlı toqquşmalar nəticəsində bir neçə nəfər həyatını itirdi, çox sayda insan yaralandı. Tarixə “Heymarket hadisələri” kimi düşən bu qanlı qarşıdurma işçi hərəkatının dönüş nöqtəsinə çevrildi. Bu hadisə həmkarlar ittifaqlarının güclənməsinə, əmək hüquqları uğrunda mübarizənin daha təşkilatlanmış şəkildə davam etməsinə səbəb oldu və nəticədə 1 may dünya işçi sinfinin simvolik günü kimi qəbul edildi.

Sonrakı onilliklərdə 1 May müxtəlif ölkələrdə fərqli formalarda qeyd olunmağa başladı. Bəzi ölkələrdə bu gün dövlət səviyyəsində rəsmi bayram kimi tanındı, digərlərində isə daha çox siyasi və ictimai aksiyalar günü kimi yadda qaldı. Lakin bütün hallarda bu tarix əmək hüquqları, sosial bərabərlik, layiqli əmək şəraiti və işçi hüquqlarının müdafiəsi ideyaları ilə sıx bağlı olaraq qalır.

Azərbaycanda isə 1 Mayın taleyi daha mürəkkəb və çoxqatlı tarixi mərhələlərdən keçib. Bu günün ölkəmizdə necə qəbul olunması müxtəlif dövrlərdə fərqli ideoloji və siyasi yanaşmalarla formalaşıb. 

XX əsrin əvvəllərində, xüsusilə neft sənayesinin sürətlə inkişaf etdiyi Bakıda fəhlə sinfinin formalaşması ilə birlikdə 1 May qeyd olunmağa başlanıb. 1901-ci ildə Bakıda keçirilən ilk 1 may tədbirləri işçilərin əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması, iş saatlarının azaldılması və sosial hüquqlarının qorunması tələbləri ilə yadda qaldı. Çar Rusiyası dövründə bu cür tədbirlər rəsmi şəkildə qadağan olunduğundan, aksiyalar əsasən gizli və ya yarı-leqal formada keçirilirdi və tez-tez polis təzyiqləri ilə qarşılaşırdı.

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə ölkədə yeni siyasi və ideoloji mühit formalaşdı. 1919-cu ildə AXC dövründə 1 may tədbirlərinə münasibət xüsusi diqqət çəkir. Dövlət başçısı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və hökumət nümayəndələri bu tədbirlərdə iştirak edərək, günü sinfi qarşıdurma kontekstində deyil, əmək və həmrəylik bayramı kimi dəyərləndirdilər.

1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra isə 1 mayın mahiyyəti köklü şəkildə dəyişdi. Sovet ideologiyası bu günü proletar inqilabının və sosialist sistemin qələbəsinin rəmzi kimi təqdim edirdi. Azərbaycanda da 1 May genişmiqyaslı dövlət tədbirləri ilə qeyd olunmağa başladı. Bakı başda olmaqla bütün iri şəhərlərdə hərbi paradlar, kütləvi yürüşlər və nümayişlər təşkil olunur, işçilər və tələbələr bu tədbirlərdə iştirak etməyə cəlb edilirdi. Formal olaraq bu tədbirlər əməkçi hüquqlarının bayramı kimi təqdim edilsə də, əslində sovet hakimiyyətinin siyasi gücünün nümayişi funksiyasını daşıyırdı.

Sovet dövründə 1 May rəsmi qeyri-iş günü idi və dövlət təqvimində mühüm yer tuturdu. Məktəblərdən zavodlara qədər bütün strukturlar bu günə xüsusi hazırlıq görür, şüarlar, plakatlar və ideoloji çağırışlarla müşayiət olunan tədbirlər keçirilirdi. Bu isə bayramın mahiyyətinin müəyyən qədər formallaşmasına və ideoloji çərçivəyə salınmasına gətirib çıxarırdı.

1991-ci ildə Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkənin siyasi kursu dəyişdi və sovet dövründən qalan bir çox simvolik atributlara yenidən baxıldı. 1992-ci ildə prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən verilən qərarla 1 mayın rəsmi bayram kimi qeyd olunmasına son qoyuldu. Bu addım 1 mayın sovet ideologiyasının tərkib hissəsi kimi qəbul edilməsi ilə əsaslandırıldı.

Müasir dövrdə Azərbaycanda 1 May rəsmi şəkildə qeyd olunmasa da, onun ideoloji və tarixi əhəmiyyəti tamamilə unudulmayıb. Bəzi sol yönümlü siyasi qruplar, ictimai fəallar və kiçik təşkilatlar bu günü simvolik tədbirlərlə yad edir, əmək hüquqları və sosial ədalət məsələlərini gündəmə gətirirlər. Lakin bu tədbirlər geniş ictimai rezonans doğurmur və daha çox rəmzi xarakter daşıyır. 

Xalidə Gəray
Musavat.com