Xalqın qanını içirsən... - Stalinə şeir yazan şagirdin qaranlıq taleyi

“Bütün xalqın qanını içirsən, nə vaxt doyacaqsan?”. Kiçik kağız parçasına yazılan şer SSRİ-də böyük rezonans doğurub. Özü də Stalinə yazılan bu sözlərin müəllif hər hansı bir general və ya siyasi xadim deyil, şagird olub. Bu kağız parçası altmış ildən çox NKVD-nin zirzəmilərində saxlanılıb. İnsanlar ona toxunmaqdan qorxublar, çünki vərəqdə marşalların və şairlərin edam edildiyi eyni sözlər yazılıb.

Yeddinci sinif şagirdi, on altı yaşlı Moskva sakini Anya Xrabrova birbaşa Stalinə müraciət edib. Qız kağızı qatlayıb, zərfi möhürləyib və sadəlövhlüyü ilə bütün Sovet İttifaqında heç bir yetkin dissidentin etmədiyini edib. Arxa tərəfində xəttatlıq əlyazması ilə yazıb: “Moskva, Mojayski Val, 2-ci dalan, 7-ci bina, 1 nömrəli mənzil. Zəhmət olmasa cavab verin”.

Cavab isə tez gəlib. Sadəcə zərfdə yox. Bir neçə gün sonra SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının zabiti Smirnov axtarış orderi ilə Mojayski Val küçəsindəki mənzilin qapısında dayanıb. 23 fevral 1936-cı ildə Anyaya qarşı 240071 nömrəli iş açılıb. 58-ci maddənin 10-cu bəndi - yəni əksinqilabi təbliğat. Qız dərhal Butırka həbsxanasına aparılıb və SSRİ-nin baş prokuroru Andrey Vışinskin onunla xüsusi görüş keçirib. Bütün ölkənin mahnı oxuyub, liderə xoşbəxt uşaqlıq üçün təşəkkür etdiyi bir vaxtda Anya bir neçə cümlə ilə milyonlarla məktəblinin yoldaş Stalinə məcburi təşəkkürlərini alt-üst edib.

“İstənilən daxmaya girəndə yalnız şikayət və inilti eşidilir.

Çörək yoxdur! Atı apardılar!

Qarğaları özün yedizdirə bilərdin.

Əslində, Qabil heç də yaxşı deyil.

Xalqın qanını içirsən, nə vaxt doyacaqsan?”.

Təhlükəsizlik aparatı tam sürətlə işə başlayıb. Müxtəlif səviyyələrdəki rəhbərlər bir-birinin ardınca imza atıblar: regional idarənin rəisi, onun xüsusi işlər üzrə müavini və əməliyyat şöbəsi. Qərar sadə olub: Xrabrova sərt əksinqilabi ifadələrdən ibarət mətn yazmaqda ittiham olunub. 58-ci maddənin 10-cu bəndi – məhz bu maddə ölkənin ən yaxşı yazıçılarını, elm adamlarını və hərbçilərinı ölümə göndərib.
Məntiqlə qızın yaşı nəzərə alınmalı, mövzu unudulmalı idi. Lakin bu cür məsələlərin həll olunduğu otaqlarda fərqli bir fikir üstünlük təşkil edib. Müəllimlər ifadələrində şagird haqqında neqativ yazıblar - heç vaxt komsomol fəaliyyətində iştirak etməyib, sakit olub və küncdə oturub, son bir neçə ayda yeddi dəfə uğursuz qiymət alıb.

Səhər həbs edilən qız bir neçə saat sonra artıq müstəntiqin qarşısında oturub. Söhbət mülayim, mehribancasına başlayıb. Anya özünü sakit saxlayıb və yalan danışmayıb: atası demək olar ki, həyatından uzaq olub, valideynləri çoxdan ayrılıblar, anası qatar bələdçisi işləyib və daim yollarda olub.

Müstəntiq soruşub:
- Nədən yazırsan?
- Ağaclar, tarlalar haqqında. Kolxoz və ordu haqqında.
- Ölkə rəhbərliyi ilə bağlı bir şey yazmısan?
- Bəli, yazmışam və yoldaş Stalinə göndərmişəm.

Müstəntiq irəli əyilib və vacib sualı verib. Bu sualın cavabı işin təcrid olunmuş şəkildə qalacağını, yoxsa onlarla adın iştirak etdiyi genişmiqyaslı məhkəmə prosesinə çevriləcəyini müəyyən edəcəkdi:
“Mətn göndərilməzdən əvvəl onu kim görüb? Şeirlər üzərində işləməyə kimsə kömək edibmi? Bu ideyanı kiminlə müzakirə etmisən?”

Tələ mükəmməl qurulub. Əgər qız hətta bir ad çəksəydi - sinif yoldaşı, qonşu, uzaq qohum - çarx ikiqat güclə fırlanacaqdı. Amma qısa bir cümlə bütün planları alt-üst edib: o, bunu tək yazıb, heç kimə göstərməyib və yalnız sonradan anasına danışıb. Müstəntiq ananı da işə qatıb ölənlərin sayını çoxaltmaq istəyib. Qadın dindirilməyə çağırılıb və o, qısa cavab verib: daim yollarda olub, qızının fəaliyyətləri, orada nələr yazdığı və kiminlə vaxt keçirdiyi barədə az şey bilib.

Qız vəziyyətin ciddiliyini anlayan kimi şıltaq uşaq rolunu oynayıb: “Əhvalım pis idi. Anam otaqdakı qarışıqlığa görə mənə qışqırdı, mən də əsəbiləşdim və yazdım”. 2 aprel 1937-ci ildə mayor Radzivillovski Xrabrovanın işi ilə bağlı sənədləri imzalayıb - istintaq zamanı təqsirləndirilən şəxsin antisovet baxışlarına dair heç bir dəlil əldə edilməyib, axtarış zamanı müsadirə edilən digər mətnlərdə düşmənçilik məzmunu aşkarlanmayıb.

Lakin bu, işin SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının xüsusi şurasına göndərilməsinin qarşısını almayıb. Məhkəmə yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin işini qəbul etməyəcəyi üçün xüsusi şura məsələyə əl qoyub. Vışinski və Yejov nə desə, elə də olacaqdı. Yekun qərar da isə deyilib: “Anna Andreyevna Xrabrova əksinqilabi fəaliyyətinə görə iki il müddətinə yaşayış yerində ictimai nəzarət altına alınacaq. İş arxivləşdirilməlidir”.

Anya Xrabrova azadlığa buraxıldıqdan sonra onun başına nə gəldiyini heç kim bilmir. Onun adı repressiya qurbanlarının məlumat bazalarında da yoxdur. Lakin arxivlərin susması mütləq yaxşı xəbər demək deyil. Qızın hekayəsi qaydanın nadir istisnası olaraq qalıb. 1936-cı ildən başlayaraq, on iki yaşdan yuxarı uşaqlar xüsusi şura tərəfindən məhkum edilərək üç ildən səkkiz ilə qədər müddətə düşərgələrə göndərilib.

1935-ci ilin aprel ayından etibarən yetkinlik yaşına çatmayanlar edam da daxil olmaqla "bütün cəzalar tətbiq edilməklə" mühakimə olunmağa başlayıblar. 1936-cı ilin yayında Norilskdə on dörd yaşlı məhbusların ümumi əməyə cəlb edilməsi tətbiq edilib. 1937-ci ilin avqustunda xalq düşmənlərinin arvadlarının və uşaqlarının kütləvi şəkildə repressiya edilməsi barədə əmr verilib. Minlərlə uşaq “QULaq”dan keçib, bəziləri orada anadan olub. Digərləri həbs olunduğu gecə valideynləri ilə birlikdə aparılıb.

İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün